Zeytin Aşılama: Zamanı, Yöntemleri ve Adım Adım Kabuk Altı Aşısı

Aşılama, bir ağacın kökünü ve gövdesini koruyup tacını başka bir çeşide dönüştürmenin yoludur. Zeytincilikte bu yöntemle dağdaki delice ağaçları verimli zeytinlere, verimsiz ya da pazarı daralmış çeşitler daha değerli çeşitlere dönüştürülür.

Bu rehberde zeytinin neden ve ne zaman aşılandığını, başlıca aşı yöntemlerini, kalemin nasıl seçilip saklanacağını, en yaygın yöntem olan kabuk altı aşısının adımlarını ve aşının neden tutmadığını anlatıyoruz.

Zeytin neden aşılanır?

Zeytin tohumdan yetiştirildiğinde ana ağacın özelliklerini taşımaz; çıkan bitki çoğunlukla küçük meyveli, yabani karakterli olur. İstenen çeşidi korumak ve çoğaltmak için çelikle köklendirme ya da aşı kullanılır. Aşılamanın başlıca amaçları şunlardır:

• Delicelerin (yabani zeytinlerin) aşılanması: Delice, kültür zeytiniyle aynı türdendir. Kurak ve taşlık yerlerde bile derin, güçlü bir kök sistemi kurar. Bu kök üzerine aşılanan kültür çeşidi, fidandan çok daha hızlı gelişir.
• Çeşit değiştirme: Verimi düşük, periyodisitesi şiddetli ya da pazarda değer bulmayan bir çeşit, ağaç sökülmeden başka bir çeşide çevrilebilir. Çoğunlukla gençleştirme budamasıyla birlikte yapılır.
• Tozlayıcı ekleme: Tek çeşitten kurulmuş ve meyve tutumu zayıf bir bahçede, bazı ağaçların birer dalına uyumlu bir tozlayıcı çeşit aşılanabilir.
• Fidan üretimi: Çelikle zor köklenen çeşitler, fidanlıklarda çöğür ya da klon anaçlar üzerine aşılanarak çoğaltılır. Aşılı ve çelik fidan farkı için zeytin bahçesi nasıl kurulur rehberimize bakabilirsiniz.

Delice aşılamada yasal durum

Kendi tapulu arazinizdeki delicelerin aşılanması için izin gerekmez. Ancak devlet ormanı ya da hazine arazisinde kalan delicelerin aşılanması ve buralardan aşılamak üzere fidan nakli, 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanun çerçevesinde izne bağlıdır. Başlamadan önce orman işletme müdürlüğüne ve il tarım ve orman müdürlüğüne danışın.

Aşı zamanı ve kabuğun kalkması

Zeytinde en çok kullanılan kabuk altı aşısı ve yama göz aşısı, ağacın kabuğu odundan kolayca ayrılırken yapılır. Bahçıvanlar buna “kabuğun kalkması” der. Kabuk, ilkbaharda havalar ısınıp özsu hareketlendiğinde ve kambiyum tabakası aktifleştiğinde kalkmaya başlar.

• Ege ve Akdeniz’de bu dönem çoğunlukla Nisan–Mayıs’tır. Bazı yıllarda Mart sonunda başlayabilir, bazı yıllarda Haziran’a sarkabilir.
• Daha serin bölgelerde ve yüksek kesimlerde birkaç hafta gecikir.
• Basit test: Aşılanacak dalda bıçakla küçük bir dikey çizik atın ve kabuğu bıçağın sırtıyla hafifçe kaldırın. Kabuk kolayca ve temiz ayrılıyorsa zamanı gelmiştir; yırtılıyor ya da yapışık kalıyorsa beklemek gerekir.

Hava koşulları da önemlidir. Geç donların geride kaldığı, ılık günler idealdir. Çok sıcak, kavurucu rüzgârlı günler kalemi kurutur; yağmurlu günlerde ise aşı yerine su girer ve hastalık riski artar.

İpucu: Aynı ağaçta ince dalların kabuğu, kalın ana dallardan ve gövdeden daha erken kalkabilir. Kalın bir dalı aşılayacaksanız kabuk testini doğrudan o dalda yapın.

Zeytinde aşı yöntemleri

Zeytinde birkaç aşı yöntemi kullanılır; hangisinin seçileceği anacın kalınlığına, mevsime ve deneyiminize bağlıdır.

Kabuk altı (taç) aşısı

Delice aşılamada ve yetişkin ağaçlarda çeşit değiştirmede en yaygın yöntemdir. Dal ya da gövde kesilir, kabuk dikey olarak yarılır ve hazırlanan kalem kabuk ile odun arasına sürülür. Kalın dallara, çevresine eşit aralıklarla birden fazla kalem konabilir. Uygulaması kolay, tutma oranı yüksektir; ancak kabuğun kalkmış olması şarttır.

Yarma aşı

Kesilen dalın ortası bıçak ya da aşı keseriyle yarılır ve kama biçiminde hazırlanan kalemler yarığın iki kenarına, kabuklar çakışacak şekilde yerleştirilir. Kabuğun kalkmasını gerektirmez; bu yüzden ilkbahar başında, kabuk altı aşısından önce de yapılabilir. Görece ince dallarda ve fidanlarda uygundur. Dal başına genellikle en fazla iki kalem konur ve kalemlerin hazırlanması daha fazla beceri ister.

Göz aşısı: Yama ve yonga

Kalem yerine tek bir göz (tomurcuk) taşıyan bir kabuk parçası kullanılır.

• Yama göz aşısı: Anaçtan dikdörtgen bir kabuk parçası çıkarılır ve yerine kalemden alınan aynı boyutta, gözlü bir kabuk yaması oturtulur. Kabuğun kalkmasını gerektirir. Kaliforniya Üniversitesi’nin yayım çalışmaları, bu yöntemin zeytinde kabuk altı aşısına göre daha az kalem harcadığını ve daha hızlı uygulandığını bildirir.
• Yonga göz aşısı: Anaçtan ve kalemden aynı şekilde kesilmiş, odun içeren küçük birer yonga değiştirilir. Kabuğun kalkmasını gerektirmez; ince dallarda ve fidanlarda kullanılır.

Göz aşıları ince ve orta kalınlıktaki dallar için uygundur. Kabuk kalktığı sürece ilkbahardan yaz sonuna kadar yapılabilir; ancak geç yapılan aşılarda kaynaşma yavaşlar ve tutma oranı düşer.

Fidanda aşı

Fidanlıklarda çöğür ya da çelikle köklendirilmiş anaçlar genellikle yarma, yan aşı ya da göz aşısı ile aşılanır. Bu iş, kontrollü ortam ve sertifikalı kalem gerektirdiği için çoğunlukla profesyonel fidanlıklarda yapılır.

Yöntemlerin karşılaştırması

Aşı kalemi seçimi ve saklama

Aşının kalitesi, kalemin kalitesiyle başlar. Hastalıklı bir kalem, hastalığı yeni ağaca taşır; Tarım ve Orman Bakanlığı da dal kanserine karşı sağlıklı aşı kalemi kullanılmasını önerir.

Kalemi nereden ve nasıl almalı?

• Çeşidinden emin olduğunuz, sağlıklı, düzenli ürün veren ağaçlardan alın. Ur, siğil ya da kabuk zararı olan ağaçlardan kalem almayın.
• Ağacın güneş alan dış kısmındaki, bir yaşlı (geçen yıl büyümüş), kurşun kalem kalınlığında ya da biraz daha kalın, gözleri dolgun ama henüz sürmemiş sürgünleri seçin.
• Sürgünün çok ince uç kısmını ve yaşlı dip kısmını kullanmayın; orta kısmı en iyisidir.
• Yaprakları, sapın küçük bir kısmı kalacak şekilde kesin. Yaprak bırakılırsa kalem hızla su kaybeder.

Kalem nasıl saklanır?

Zeytin yaprağını dökmeyen bir ağaç olduğundan kalemler genellikle aşı zamanına yakın, mümkünse aynı gün ya da birkaç gün önce kesilir. Kısa süreli saklama için:

• Kalemleri demet yapıp etiketleyin.
• Nemli (ıslak değil) bez, gazete ya da talaşa sarın, ağzı kapalı bir poşete koyun.
• Serin bir yerde, gerekiyorsa buzdolabında saklayın. Meyveyle aynı bölmeye koymayın; meyvelerin yaydığı etilen gözlere zarar verebilir.
• Aşı günü kalemleri güneşte bırakmayın; kovada nemli bezin altında taşıyın.

Adım adım kabuk altı aşısı

Bu adımlar hem delice aşılamada hem de yetişkin ağaçta çeşit değiştirmede uygulanır.

1. Aletleri hazırlayın. Keskin bir aşı bıçağı, ince dişli budama testeresi, aşı bandı ya da rafya, aşı macunu ve etiket gerekir. Bıçak ve testereyi kullanmadan önce ve ağaç değiştirirken dezenfekte edin.
2. Anacı kesin. Aşılanacak dalı ya da gövdeyi, kabuğu düzgün ve yarasız bir noktadan testereyle dik olarak kesin. Kesik yüzeyin kenarlarını bıçakla düzeltin. Çok kalın gövdeler yerine, kabuğu daha genç olan ana dalları tercih edin.
3. Kalemi hazırlayın. İki-üç göz çifti taşıyan, yaklaşık bir karış boyunda kalem alın. Alt ucunda bir yüzü 3–4 cm uzunluğunda, tek ve düz bir eğik kesim yapın. Karşı yüzün ucuna da kısa bir kesik atarak kama gibi sivriltin.
4. Kabuğu yarın. Anacın kesik yüzeyinden aşağı doğru, kabukta kalemin kesik boyu kadar dikey bir yarık açın. Bıçağın sırtıyla yarığın kenarlarını hafifçe aralayın.
5. Kalemi yerleştirin. Kalemi uzun kesik yüzü oduna bakacak şekilde kabuk ile odun arasına itin. Kesik yüzün en üst birkaç milimetresi görünür kalabilir; bu, kaynaşmayı kolaylaştırır.
6. Kalem sayısını ayarlayın. Dalın kalınlığına göre çevresine eşit aralıklarla iki-dört kalem yerleştirin. Hepsi tutarsa sonradan en güçlüleri bırakılır.
7. Bağlayın. Kalemleri aşı bandı ya da rafyayla, kabuğu odunun üzerine bastıracak şekilde sıkıca sarın.
8. Macunlayın. Kesik yüzeyi, kabuk yarıklarını ve kalemlerin üst uçlarını aşı macunuyla tamamen kapatın. Hava ve su girecek açık bir nokta kalmamalıdır.
9. Etiketleyin ve koruyun. Çeşit adını ve tarihi yazın. Doğrudan güneşe açık kalan aşılar kâğıt torba ya da gölgelik ile korunabilir.

Dikkat: Kalemin kesik yüzüne parmaklarınızla dokunmayın ve kesimi yaptıktan sonra bekletmeden yerleştirin. Kuruyan ya da kirlenen kesik yüzey, aşının tutmamasının en sık nedenlerinden biridir.

Aşıdan sonra bakım

Aşının tutması kadar, tuttuktan sonra korunması da önemlidir.

• Sürmenin takibi: Başarılı kalemler birkaç hafta içinde canlı kalır ve gözleri sürmeye başlar. Kararan ya da buruşan kalemler tutmamıştır; kabuk hâlâ kalkıyorsa aynı mevsimde yeniden aşı yapılabilir.
• Bağın gevşetilmesi: Kalemler büyüdükçe bağ kabuğa gömülmeye başlar. Bağı düzenli kontrol edin; boğmaya başladığında gevşetin ya da dikey olarak kesip açın. Bu çoğunlukla aşıdan bir-iki ay sonra gerekir.
• Anaç sürgünleri: Kesilen dalın altından ve gövdeden çok sayıda sürgün çıkar. Bunlar kalemle su ve besin için rekabet eder. Hepsini bir anda temizlemek yerine, bir kısmını kısa tutarak bırakmak gövdeyi gölgeler ve kökü besler; kalem sürgünleri güçlendikçe anaç sürgünleri kademeli olarak alınır.
• Gölge ve güneş yanığı: Ağır kesilen ağaçlarda gövde ve kalın dallar birden güneşe açılır. Kâğıt torba, gölgelik ya da kireç badanası koruma sağlar.
• Destek: Yeni sürgünler kaynak yerinden kolayca kırılır; rüzgâr ve üzerine konan kuşlar bunun en yaygın nedenidir. Sürgünler 20–30 cm’ye ulaştığında kalın dala bağlanan bir çubukla destekleyin.
• Su ve besin: Mümkünse ilk yaz ağacı susuz bırakmayın; aşırı azotlu gübreden ise kaçının.
• Seçim ve şekil: Ertesi yıl, en güçlü bir-iki kalemi ana dal olarak bırakıp diğerlerini kısaltın ya da alın. Sonraki şekillendirme için zeytin ağacı budama rehberimize bakabilirsiniz.

Aşı neden tutmaz? Başarısızlık nedenleri

Aşı tutmadığında nedeni çoğunlukla şu başlıklardan biridir:

• Yanlış zaman: Kabuk kalkmadan kabuk altı ya da yama aşısı yapmak; ya da kaynaşmanın yavaşladığı mevsim sonuna kalmak.
• Kötü kalem: Kurumuş, gözleri sürmüş, çok ince ya da hastalıklı ağaçtan alınmış kalem.
• Kambiyum teması yok: Kalemin kesik yüzü odunla tam temas etmiyorsa ya da yarma aşıda kabuklar çakışmıyorsa doku kaynaşamaz.
• Kuruma: Macunun eksik sürülmesi, kalemin uzun süre açıkta bekletilmesi, kavurucu sıcak ve rüzgâr.
• Su ve hastalık girişi: Yağmurlu günde aşı yapmak, kirli bıçak kullanmak. Dal kanseri gibi hastalıklar aşı yaralarından da bulaşabilir; ayrıntılar için zeytin hastalıkları ve zararlıları rehberimize bakın.
• Bağ hatası: Gevşek bağ kalemi oynatır; çok sıkı ve zamanında açılmayan bağ ise sürgünü boğar.
• Anaç rekabeti: Kontrolsüz bırakılan anaç sürgünleri kalemi gölgede bırakır ve aç bırakır.
• Mekanik hasar: Rüzgâr, kuşlar ya da hayvanlar yeni sürgünü kaynak yerinden kırar.

Aşıladığınız çeşidin özellikleri ve bölgenize uyumu hakkında bilgi almak için zeytin çeşitleri sayfamıza, aşıdan sonraki sulama ve gübreleme için zeytin ağacı bakımı rehberimize göz atabilirsiniz.